آتشکده چهارطاقی دره شهر یکی از سازههای تاریخی متعلق به دوران ساسانیان در شهرستان دره شهر، از توابع استان ایلام میباشد. این آتشکده در فهرست آثار ملی ثبتشده است؛ و با توجه به قدمت و سبک معماریاش همهساله موردتوجه گردشگران و علاقهمندان به آثار تاریخی قرارگرفته است.
این آتشکده یکی از مجموع آتشکدههای بهجامانده از قرنهایی است که آیین زرتشت در کشور ایران رایج بوده است. زرتشتیان آتش را مقدس میشماردند و در گوشه و کنار مختلف شهر، آتشکدههایی را برای عبادات و اجرای مراسمهای مذهبی بنا میکردند.
بسیاری از این آتشکدهها با ورود دین اسلام به کشور ایران تخریب گشت؛ و برخی نیز درگذر زمان یا براثر بلاهای طبیعی از بین رفتند. یکی از آتشکدههایی که از تخریب در امان مانده است آتشکده چهارطاقی است. این آتشکده که نشان میدهد روزگاری آتش برای ساکنان این شهر مقدس بوده است، اکنون پس از قرنها به محلی برای بازدید گردشگران تبدیلشده است.
مکان آتشکده
آتشکده چهارطاقی در ضلع شرقی شهرستان دره شهر از توابع استان ایلام، در روستای سرخآباد و بر روی یک تپه مرسوم به تنوره سرخ گچی، مشرف بر جادهٔ دره شهر به آبدانان قرارگرفته است.
تاریخچه آتشکده چهارطاقی
آتشکده چهارطاقی دره شهر مربوط به دوران ساسانیان است؛ و بر اساس مذهب رسمی ساسانیان آیین زرتشتی، بهمنظور عبادت و گرامیداشت آتش بناشده است. قدمت این اثر تاریخی به ۱۴۰۰ سال و به اوایل دوران اسلامی میرسد
معماری چهارطاقی
آتشکده چهارطاقی دره شهر مانند اکثر آتشکدههای عصر ساسانیان که بهصورت یک بنای چهارضلعی گنبد دار بوده است، یک بنای چهارضلعی است که یک گنبد روی آن قرارگرفته است؛ و در هر ضلع یک درگاه طاق دار، درمجموع چهارطاق وجود دارد که ابعاد هر یک ۸۵/۰ در ۳۰/۱ در ۱۵/۱ میباشد. به همین دلیل به آن چهارطاق میگویند.
بر روی گنبد یک دریچه وجود داشته است که این دریچه در هنگام مرمت بستهشده است. اندازه داخل این آتشکده ۲۰/۳ در بیست/۳۲۰ متر است؛ و در قسمت ورودی آتشکده بقایای پلکانی کم شیب به ابعاد یک متر در ده متر وجود دارد. مصالح بهکاررفته در این بنا، قلوهسنگ و گچ میباشد.
ویژگیهای آتشکده چهارطاقی
مصالح ساختمانی و تزئینات
مصالح ساخت چهارتاقی سرخ آباد را سنگهای قلوه ای نتراشیده در ابعاد مختلف که به صورت نامنظم بکار رفته، ملات گچ را تشکیل میدهد شایسته است عنوان شود که پی دیوارهای مدفون و نیمه مدفون محوطه نیز از این مصالح بکار رفته است که با توجه به محیط و همچنین کوهستانی بودن منطقه و وفور معادن سنگ و همچنین تپه های ماهوری که ساختار اصلی آن گچ بوده (خود محوطه تاریخی و چهارتاقی بر روی پادامنه این تپه ها بنا گردیده اند) در ساخت بناها از این مصالح استفاده شده است.
نمای داخلی و خارجی بنای چهارطاقی با اندودی از گچ تزئین گردیده که متاسفانه بر اثر عوامل طبیعی و انسانی – عدم حفاظت و مرمت، فروریختگی قسمتهایی از گنبد در سالهای پیش، عدم حفاظ تزئینات آن از بین رفته که چندی پیش بخش حفظ و احیاء و علاوه بر اندودکاری نمای داخلی و بیرونی بنا، ترکهای موجود در دیوارها و گنبد را نیز مرمت نموده اند.
با عنایت به توضیحات مشروحه و قرار گرفتن در پادامنه تپه ها و مشرف بودن و نزدیکی به شهر تاریخی دره شهر و قرار گرفتن در مسیر جاده اصلی دره شهر – آبدانان از لحاظ توریستی بسیار حائز اهمیت می باشد.
متاسفانه به دلیل عدم تخصیص اعتبار تاکنون هیچ گونه اقدامی از لحاظ تعیین حریم – ثبت اثر – بررسی و شناسایی و گمانه زنی با توجه به وجود آثار فرهنگی – تاریخی در چهار جهت بنا در سطح محوطه انجام نگرفته است که این مهم ضروری است. این بنا و محوطه تاریخی آن در پلاک شماره ۳۲ اصلی جهانگیر آباد قرار گرفته که جزء حریم اداره منابع طبیعی شهرستان دره شهر بوده و مالک خصوصی ندارد.
مشخصات چهار طاقی
الف – پلان : این بنا دارای پلانی مربع در ابعاد ۵×۵ متر مربع بوده که با احتساب گنبد آن 4/50 -متر ارتفاع دارد. در چهار جهت اصلی پلان چهار درگاه با طاقهای قوسی شکل (هلالی) ساخته شده که عرض دیوارهای اصلی بنا ۷۵ و عرض درگاه (طاقها) ۷۰ و ارتفاع درگاهها ۱۶۵ می باشد.
علاوه بر درگاهها یا طاقهای قوسی شکل در چهار جهت اصلی در رئوس ( چهارگوش) پلان اصلی بنا و در نمای داخلی و خارجی آن طاقهای جناغی مسدودی تعبیه گردیده که جزء مهم ترین تزئینات بنا می باشند که پلان بنا را از حالت مربع بیرون آورده است. بر روی دیوار غربی بنا و در کناره، درگاه غربی طاقچه کوچکی نیز ساخته شده است.
ساختار و چگونگی کف بنا مشخص نمی باشد که برای مشخص نمودن آن به گمانه زنی و یا حفاری نیاز می باشد به هر حال به دلیل عدم وجود و رویت کف چهارتاقی و بناهای مدفون و نیمه مدفون محوطه به همین توضیحات مختصر بسنده می کنیم.
ب – گنبد : بر روی دیوارهای چهارطاقی و پلان مربع آن که ارتفاع آن از سطح زمین ۱۸۵ می باشد. گنبدی مدور به شکل نیمه تخم مرغ ساخته شده است. این گنبد از نوع گنبدهای تک جداره ای بوده که ارتفاع آن ۷۵ می باشد.
قرار گرفتن آتشکده چهارطاقی بر فراز تپه سرخ گچی سبب شده است که این بنا در فاصلهٔ دور و در نقاطی از سطح شهر قابلرؤیت باشد. لذا جستوجوی مسیر رسیدن به این آتشکده چندان دشوار نمیباشد.
این اثر تاریخی به ثبت ملی رسیده است؛ و نشاندهنده هویت تاریخی شهرستان دره شهر میباشد. البته بااینوجود، هیچگونه حفاظی برای مراقبت و حفظ آن وجود ندارد. کندهکاریها و نوشتن یادگاری بر دیوارههای این بنا، نشاندهنده نبود مراقبت از این اثر تاریخی است.
بهترین زمان سفر و مسیرهای رفتن به آتشکده چهارطاقی
بهترین زمان بازدید از آتشکده چهارطاقی، فصل بهار تا اوایل فصل پاییز است. بهویژه فصل بهار که آتشکده بر فراز تپههای سرسبز دیدنیتر میشود.
نزدیکترین اقامتگاه و مکانهای دیدنی به آتشکده
نزدیکترین اقامتگاه به آتشکده چهارطاقی دره شهر، اقامتگاه چهارطاقی، واقع در روستای جهانگیر آباد، در یک کیلومتری شهرستان دره شهر از سمت آبدانان میباشد. اقامتگاهی زیبا که گردشگران میتوانند اوقات خوشی را در آنجا سپری کنند. همچنین گردشگران میتوانند به هنگام بازدید از این آتشکده از شهر تاریخی سیمره و همچنین موزهٔ آثار تاریخی شهرستان دره شهر که در فاصلهای نزدیک به آتشکده قرارگرفتهاند، دیدن کنند.
