تنگه بهرام چوبین دره شهر

موقعیت جغرافیایی و طبیعی تنگه بهرام چوبین (چوبینه)

در ۱۵ کیلومتری جنوب دره شهر و در شمال جاده آسفالته دره شهر – پلدختر، روبروی روستای ارمو (۳) کیلومتری جنوب روستا و دو کیلومتری تنگه شیخ مکان و در میان پادامنه ارتفاعات عظیم کبیرکوه کُور یا کور تنگه ای صعب العبور استحکامات و ساخت و ساز دژی فرهنگی – تاریخی مربوط به دوران تاریخی تمدن ساسانی وجود دارد که عامه مردم نام تنگه یا تنگه بهرام چوبین را به آن داده و در اسناد و مدارک نیز به همین نام مشهور و معروف می باشد.

وضعیت فعلی تنگه و آثار موجود در آن

این آثار در حصاری طبیعی قرار گرفته که ساکنین با اندک ساخت و ساز در آن، این تنگه را غیر قابل دسترسی ساخته اند. تنگه  بهرام چوبین شامل ۱ – برج و باروی شمالی ۲- ورودی اصلی ۳- اماکن مسکونی ۴- قلعه شاهنشین 5- حوضچه های سنگی 6- استراحتگاه 7- محوطه داخلی تنگه به طرف جنوب – برج و باروی جنوبی میباشد که به شرح هر کدام با اماکن متعلقه می پردازیم. شایسته است عنوان شود که در این تنگه، رودخانه ای فصلی جریان دارد که در فصل تابستان کاملاً خشک و بی آب می باشد.

1 – برج و باروی شمالی ورودی قلعه

در قسمت شمالی تنگه آثار دیوارهایی به صورت مخروبه وجود دارد که این دیوارها تنگه را کاملاً مسدود و اماکن صحن داخلی تنگه را غیر قابل نفوذ کرده است. در دو جهت غرب و شرق تنگه تیغه کوه صخره هایی به صورت یکپارچه که ساختار اصلی آن سنگ میباشد وجود دارد که ساکنین و معماران دیوارهایی را به طول تقریبی ۳۰۰×۳۰۰ متر با شیبی ملایم به طرف دهانه تنگه ورودی) ساخته اند. قطر و ضخامت این دیوارها یکسان نبوده چرا که در برخی قسمتها ضخامت این دیوارها از 5/1 تا ۳ متر متفاوت می باشند.

بر روی این دیوارها شرقی و غربی آثار قلعه هایی کوچک نگهبانی (دیده بانی) در فواصل کاملاً منظم وجود دارد که علاوه بر پی دیوارهای باقی مانده از این آثار، یکی از قلعه ها در منتهی الیه دیوار غربی هنوز هم پس از گذشت سالیان متمادی سالم و پابرجاست. مصالح ساخت این استحکامات همان مصالح بکار رفته در دوران ساسانی یعنی قلوه سنگهای نتراشیده شده و یا گاه تراشیده شده همراه با ملاط و گچ نیم کوب که به صورت نامنظم و مشوش کار گذاشته شده اند بوده است.

شاید قطوری دیوارهای ساخته شده در این قسمت ساختار سنگی آن (صخره ها) بوده که فاقد پی میباشند به همین علت جهت جلوگیری از تخریب و مقاومت بیشتر در برابر عوامل طبیعی با ضخیم ساختن دیوار این ضعف معماری را از بین برده اند. در حال حاضر بارندگی – عدم مرمت دیوارها – سقوط صخره ها و رانش آن در طول سالیان متمادی باعث آن گردیده که قسمتهای زیادی از دیوارها ریخته و از بین رود. فقط در برخی قسمتها که شیب صخره ها کمتر و یا قطر دیوار ساخته شده بیشتر بوده به صورت ناچیز آثاری از پی دیوار یا برجهای نگهبانی بر روی آن باقی مانده است.

ارتفاع زیاد صخره ها، پرتگاههای عظیم و عدم سهولت رفت و آمد در منتهی الیه دیوارهای شرقی و غربی شاید از مهمترین عواملی باشد که معماران به همین اندازه به ساخت بارو در ایند و جبهه اقدام نموده اند.

2 – درب ورودی و سیل بند (پل) شمالی – ورودی اصلی

درب ورودی این اثر فرهنگی – تاریخی در قسمت شمالی تنگه در منتهی الیه قسمت شرقی – جایی که شیب به حداقل رسیده و ارتفاع صخرهها نیز کم و یا در برخی قسمتها به وسیله دیوارهایی آنرا مهار نموده اند – بر روی دهانه تنگه ساخته شده است. ورودی اصلی را در گاهی به طول ۲ متر که ساخت آن به شکل طاقی قوسی مانند (طاق هلالی) بوده و اکنون قسمتهایی از خیز طاق نیز کاملاً نمایان میباشد تشکیل داده است.

این درگاه به استثنای پله های احتمالی جهت عبور و مرور ساکنین تنگه، شاید تنها ورودی در قسمت شمالی تنگه می باشد.

به فاصله چند متری درگاه (ورودی) در دو جبهه شرق و غرب مسیل رودخانه فصلی – که از جنوب به شمال جریان دارد – آثار تکیه گاهی قطور و بلند که ضخامت آن به چندین متر و ارتفاع باقی مانده آن به ۴ متر میرسد موجود بوده که دیوار درگاه و باروی غربی را احتمالاً به صورت طاقی چشمه) – دهنه بزرگ بر روی مسیل به همدیگر مرتبط نموده است. شاید به دلیل رودخانه ای بودن تنگه و وجود آبهای فصلی در مسیل آن سیل بندی بر روی دهانه تنگه ساخته شده بود.

که به وسیله دریچه یا دریچه هایی آب جاری را به بیرون از قلعه هدایت کرده و به احتمال از آن به عنوان پلی جهت دسترسی آسان به قسمت باروی غربی و رفت و آمد بر روی آن استفاده نموده اند. چرا که دیوار در این قسمت نسبت دیگر قسمتها بسیار قطور میباشد.

این سیل بند (سد، پل میتواند کاربریهای متفاوتی برای ساکنین داشته باشد چرا که علاوه بر تأمین آب مورد استفاده ساکنین در زمان پرآبی حفاظی نیز برای عدم دسترسی به ابینه های داخلی بوده و کنترل مسیل رودخانه به این روش آسانتر بوده است. بر روی تکیه گاههای موجود آثار قلاع کوچک نگهبانی با پلانی مربع که کار کنترل ورودی و مسیل رودخانه را داشته است وجود دارد.

3 – اماکن مسکونی

پس از عبور از ورودی قلعه حد فاصل ارتفاعات صخره ای در دو قسمت شرق و غرب مسیل آب یا تنگه زمینی نسبتاً هموار و کم وسعت وجود دارد که هر چه به طرف شرق و یا غرب پیشتر میرویم شیب تندتر و صخرههای عظیم فرو ریخته بر اثر ریزش صخرههای کوه در آن بصورت پراکنده وجود دارد. در این محوطه کم وسعت دو جبهه -البته بیشتر قسمت شرقی – آثار ساختمانها و اماکن مسکونی به صورت چسبیده به هم و یا در فواصل بسیار کم از هم ساخته شده که اکنون به صورت مدفون و نیمه مدفون، کاملاً نمایان بوده و در حد پی دیوار میباشند. این ساختمانها که محل زندگی ساکنین بوده به وسیله درگاههای چند گاه به صورت تو در تو و گاه به صورت مجزا ساخته شده و با همدیگر در ارتباط هستند. در قسمتهایی که فرسایش خاک حاصل از بارندگی بیشتر بوده شستشو بیشتر انجام گرفته و در این میان دیوارها طاقها – طاقچه ها و اشکافهایی را نمایان ساخته است. که جزء لاینفک معماری ساسانی و دوره های بعد از آن میباشد. متأسفانه تخریب در این محوطه بسیار شدید بوده و سقفی بر روی این بناها باقی نمانده است اما با بررسی و مقایسه این ابینه ها با دیگر بناهای موجود در سطح حوزه شیوه و سبک معماری آن همان طاقهای آهنگ بوده که به شیوه قالب گیری و و ضربی اجرا گردیده اند. نمای داخلی و بیرونی این اماکن با اندودی از پوشیده شده که متأسفانه غیر از قسمتهایی رسوب گرفته آن هم به صورت خشن آثاری از نمای صحن داخلی و بیرونی اماکن باقی نمانده است. در این محدوده قطر دیوارهای حمال حداقل یک متر و دیوارهایی میانی و تیغه های آن کمتر از آن میباشد. در قسمت غربی تنگه به دلیل شیب تند و رانش سقوط بیشتر صخره ها و ساخت کم و محوطه تخریب در این قسمت بیشتر بوده و دیوارهای باقی مانده اماکن در حد نا چیزی و یا داغ دیوار میباشند. علاوه بر همه موارد مذکور حفاری غیر مجاز نیز از مهمترین عوامل تخریب در این قسمت از محوطه می باشد.

4 – قلعه شاهنشین

در نزدیکی اماکن مسکونی قسمت داخلی تنگه در جهت شرقی مسیل رودخانه و در کنار دیواره اصلی و مرتفع تنگه در محوطه ای کم وسعت بنای عظیم و مجزا از سایر ابینه های موجود قرار دارد که با عنایت به محل ساخت مجزا بودن از سایر ابنیه ها و وجود تأسیساتی از جمله استراحتگاه، حوضچه های سنگی جانبی موقعیت قرار گرفتن بنا و حفاظ طبیعی آن و همچنین چند طبقه بودن آن احتمالاً دو طبقه شاید همان بنای شاهنشین بوده که سر کرده و یا ارشدترین فرد از ساکنین در آن سکونت داشته است. با این حال این بنا نسبت به سایر ابنیه ها در وضعیت بهتری بوده است زیرا که بنا نسبت به دیگر اماکن آسیب کمتری دیده و دیوارهای آن کمتر تخریب گردیده است.

در این بنا طاقها، اشکافها و طاقچه هایی به صورت پراکنده در نمای داخلی تعبیه شده که متأسفانه به دلیل حفاری غیر مجاز در کناره دیوار شرقی داخلی بنا حتی کف بنا که لایه ده سانتی متری از گچ بری بوده نیز از بین رفته و روند تخریب آن شدت بیشتری گرفته است.

ساختار و شیوه معماری این بنا نیز چون دیگر اینیه های موجود منطقه بوده با این تفاوت که که احتمالاً امکانات رفاهی این مکان بیشتر از سایر بناها می باشد.

5 – حوضچه های سنگی

کوهستانی بودن منطقه و وفور بارندگی در آن و مهمتر از همه ساختار سنگی محوطه موجب آن گردیده است که صخره های پشتی (جانبی) قلعه شاهنشین یا همان دیوار سنگی تنگه از خود آب تراوش نماید که بر همین اساس به دلیل فصلی بودن رودخانه و خشکی آن در فصل تابستان و تراوش آب از صخره ها در تمام فصول معماران به وجود آورنده این محوطه بر آن شده اند که بر روی تأمین آب آشامیدنی و مصرفی ساکنین تنگه خصوصاً قلعه شاهنشین با تراشیدن صخره ها تعداد ۵ حوضچه را بر روی دیواره صخره ای تنگه به صورت پلکانی به وجود آورند.

تعداد دو عدد این حوضچه ها به شکل هندسی مربع مستطیل و بسیار بزرگ و عمیق بوده که محل جمع آوری آبهای تراوش شده از صخره ها بوده است. در برخی قسمتها با کندن صخره ها آبراههایی باریک و طولانی در اطراف صخره های جانبی حوضچه تعبیه نموده که به حوضچه های بزرگ منتهی گشته و به وسیله این آبراهها آبهای تراوش شده صخره ها را مهار و به حوصچه های بزرگ هدایت نموده اند و از آنها به عنوان آب انبار استفاده نموده اند. این حوضچه ها بهوسیله سوراخهایی به همدیگر مرتبط بوده که با این روش آب را جهت مصرف به حوضچه های کوچک تر هدایت می کرده اند.

بر روی دیواره صحن داخلی یکی از حوضچه های بزرگ به نظر می آید که حکاکان مبادرت به ساخت پیکره ای سنگی یا آب نما نموده اند که متأسفانه به دلیل سقوط صخره های فوقانی و شکسته شدن آن نمیتوان به طور قطع اطمینان حاصل نمود لیکن وجود آب و حجاریهای پیرامون آن ذهن آدمی را به توجه امرای ساسانی به آب و الهه ناهید جلب مینماید که با عنایت به ساخت و سازهای در محوطه، این احتمال چندان هم دور از ذهن نیست چه بسا با خاکبرداری و پاکسازی جزئی محوطه داخلی حوضچه می توان از وجود و عدم آن اطمینان حاصل نمود.

6 – استراحتگاه

بر روی دیواره پشتی حوضچه های سنگی و در جنوب شرقی قلعه شاهنشین بر روی دیواره تنگه بر آمدگی وجود دارد که به دلیل آهکی بودن ساختار صخره ها در این قسمت و انحلال آن طی سالیان متمادی به صورت اشکافی در آمده و سایبانی طبیعی را تشکیل داده است. دهانه این اشکفت در جهت غربی قرار دارد.

محوطه داخلی این محدوده قبلاً مشوش بوده و صخره هایی به صورت پراکنده، پستی و بلندیهایی را در آن به وجود آورده بود. بر همین اساس با تراشیدن کف این استراحتگاه کفی پلکانی را به وجود آورده که جهت دسترسی آسان و استفاده ساکنین از آن پلکانی را به صورت مارپیچ به دلیل شیب بسیار تند آن تا کناره قلعه شاهنشین تعبیه کرده اند. در قسمتهایی آثار این پلکان به چشم میخورد هر چند که به دلیل شیب تند تخریب در این قسمت بسیار شدید بوده است.

در این قسمت از تنگه نیز صخره ها آب از خود تراوش نموده که به همین دلیل ضمن کندن تعداد ۲ حوضچه به صورت مستطیل در کناره صخره ها آب تراوش شده آن را به وسیله جوی هایی باریک کنده کاری شده بر روی سینه صخره ها به داخل این حوضچه ها هدایت نموده اند.

جالب توجه است که در قسمت جنوب استراحتگاه بر روی صخره یکپارچه با شیبی بسیار تند آبراهی طولانی کنده شده که آب مازاد را به محوطه بیرون استراحتگاه هدایت می نماید.

هدف از ساخت حوضچه ها و جوی های هادی آب علاوه بر اینکه جهت دسترسی آسان به آب مصرفی در محوطه بوده لیکن به دلیل دیگر از بین بردن رطوبت موجود بوده است.

7 – محوطه داخلی تنگه و برج و باروی جنوبی تنگه

جهت دسترسی به برج و باروی جنوبی این قسمت از محوطه و آثار باقی مانده از آن باید از میانه تنگه که در برخی قسمتها با انبوهی از صخره های عظیم و فرو ریخته به صورت درهم و مشوش انباشته شده عبور نمود. این قسمت از تنگه بسیار صعب العبور بوده خصوصاً در فصل بارندگی که صخره ها بسیار ساییده شده و آب رودخانه جریان دارد. در دو قسمت شرق و غرب با فاصله چند متر به دیواره تنگه محدود شده که ارتفاع زیاد و صخره ای بودن آن امکان عبور و مرور در آن وجود ندارد به همین دلیل ساکنین از قسمت داخلی تنگه جهت دسترسی آسان به جنوب تنگه استفاده نموده که با تراشیدن صخره های عظیم فرو ریخته در قسمتهایی که صعب العبور بوده و با به وجود آوردن پلکانهایی ساده و مارپیچ بر روی صخره ها محل رفت و آمد را به بهترین شکل قابل استفاده نموده اند. هنوز هم آثار پلکانهای مارپیچ در قسمتهایی از صخره ها موجود بوده و مورد استفاده نیز قرار می گیرد.

در جنوب تنگه در میان ارتفاعات داخلی کبیر کوه (میانکوهی) در قسمتی که تنگه باریکتر از سایر قسمتهای خود میشود آثار برج و بارویی که دهانه تنگه را مسدود می نماید به صورت نیمه مخروبه موجود میباشد. این برج و بارو که آنچنان طویل نبوده، علاوه بر مسدود نمودن این قسمت تنها راه دسترسی به دورن و قسمتهای شمالی تنگه را غیر ممکن نموده است. این قسمت کار کنترل و حفاظت از تنگه را بر عهده داشته که دارای دو برج نگهبانی میباشد. در برخی قسمتها بارو یا دیواره اصلی بر روی صخره های عظیم بنا گردیده است.

در نزدیکی برج و باروی جنوبی راهی صعب العبور و باریک به سمت میان کوهی منشعب شده که به بالای تنگه منتهی میشود و پس از عبور از پرتگاهها و تیغه های بسیار خطرناک کوه به میانه (مغار) دیواره غربی دره که دارای ارتفاع زیادی میباشد می رسد. این مغار که قبلاً آثار بقایای ساختمانی را داشته تماماً تخریب و مضطرب شده اند. در قسمت جلو و در سطح پایین تر از محوطه فوق حوض کوچکی به طول ۱۰۰ و عرض ۶۵ و عمق ۴۰ سانتی متر دیده میشود.

مصالح ساخت ابنیه

مصالح ساخت اماکن این محوطه فرهنگی – تاریخی چون دیگر محوطه های همعصر شامل قلوه سنگهای نتراشیده و گاه نراشیده البته جزیی بوده که به صورت نامنظم و در هم بر روی هم قرار گرفته و از گچ نیم کوب به عنوان ملاط استفاده شده است.

قدمت محوطه

با عنایت به نوع بنا – مصالح ساخت و هم چنین شیوه معماری و چگونگی اجرای آن و از همه مهمتر مقایسه با سایر بناهای همعصر موجود این بنا مربوط به دوران ساسانی بوده است اما با بررسی و مطالعه سفالهای این منطقه و نیز مقایسه آن با سایر محوطه ها به خصوص شهر تاریخی دره شهر – سفالهایی مربوط به قرن اول تا نیمه اول قرن چهارم هجری قمری بدست آمد که گویای آنست این بنا بعد از شکست بهرام چوبین به دست خسرو پرویز دوران ساسانی و حتی پس از تصرف منطقه توسط مسلمین به حیات اجتماعی خویش ادامه داده و سکونت در آن رواج داشته است لذا جهت شناسایی بیشتر نیاز به کاوش و حفاری علمی با شناسایی در محوطه می باشد.

علیهذا با عنایت به شرایط طبیعی و جغرافیایی و کوهستانی بودن منطقه و محل مذکور و شیوه معماری محوطه فرهنگی – تاریخی احتمالاً تنگه  بهرام چوبین در موقعیت و زمانی خاص – تابستان – جنگ اردوهای نظامی آموزشی و غیره مورد استفاده قرار گرفته است.

این اثر فرهنگی – تاریخی در پادامنه ارتفاعات (میانکوهی) کبیر کوه قرار گرفته و جزء منابع ملی بوده و بلا صاحب میباشد. متأسفانه عدم مرمت – استحکام بخشی – حفاظت -نداشتن حفاظ عوامل مخرب انسانی – حفاریهای غیر مجاز ایاب و ذهاب و تعلیف بیش از حد احشام در منطقه بارندگیهای شدید و سیل در مسیل رودخانه – رانش و سقوط صخره های دیواره تنگه از مهمترین عوامل تخریب گسترده این محوطه فرهنگی . تاریخی میباشند.

در این محوطه به دلیل عدم تخصصی اعتبار از سوی میراث فرهنگی تا کنون هیچ گونه اقدام مرمنی – حفاظتی – استحام بخشی کاوش و حفاری – بررسی و شناسایی – تعیین حریم و اقدامات ثبتی انجام نگرفته است.

تخریب آثار

در مورد تخریب و پایان سکونت در آن روایات گوناگونی موجود می باشد. اما طبق منابع و مأخذ موثق و گزارشات مورخین در دوران اسلامی در سالهای ۲۵۷ و ۳۳۴ هـ . ق. زمین لرزه هایی به وقوع پیوسته که منجر به تخریب کلی این اثر و کلیه آثار موجود در سطح منطقه شده است.

چنانکه ابن اثیر در مورد زلزله چنین گزارش میدهد؛ که در این سال زمین لرزه هایی مهیب در سیمره واقع شد و روز بعد سخت تر بود که قسمت عمده شهر ویران شده و دیوارها فرو ریخت و بیست هزار تن از اهالی شهر سیمره را کشت.

همانطوریکه از متن نوشته بر می آید مورخ در مورد تخریب شهر تاریخی دره شهر گزارش داده است و تنگه  بهرام چوبین نیز ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی آن واقع است پس به طور حتم این زمین لرزه ها آثار موجود در تنگه را نیز ویران نموده است و به شکل امروزه در آمده است.

در حال حاضر تنگه  بهرام چوبین به خاطر وجود آثار فرهنگی – تاریخی و موقعیت طبیعی جغرافیایی یکی از مناطقی است که در فصول مختلف پذیرای توریستهای خارجی و داخلی می باشد. با بهینه ساختن محوطه فرهنگی – تاریخی و ایجاد اماکن رفاهی تفریحی در آن میتوان از این محوطه به عنوان یکی از قطبهای جلب توریست در منطقه به عموم معرفی نمود.

در تنگه بهرام چوبین بقایای یک دژ نظامی مربوط به عصر ساسانیان و متعلق بهرام چوبین وجود دارد. بهرام ششم، فرزند بهرام گشنسپ از خاندان مهران بود. او را به علت قد بلند و اندام لاغرش چوبین (مانند چوب) می‌نامیدند. او یکی سرداران ساسانی بود که علیه هرمز چهارم، پادشاه ایران در زمان ساسانیان شورش کرد.

بهرام چوبین در زمان هرمز چهارم، پایتخت ساسانی را فتح کرد و خود را شاه نامید؛ اما خسرو دوم یا خسروپرویز، فرزند هرمز، به کمک رومیان توانستند او را شکست دهند. بهرام چوبین پس از شکست از خسروپرویز به این تنگه پناه آورد؛ و این دژ نظامی را برای سکونت خود بنا نمود. گفته می‌شود بهرام چوبین مدتی طولانی در این تنگه اقامت داشته است. وجود نقش‌ها و کنده‌کاری‌هایی از شکار کردن روی صخره‌ها نشان می‌دهد که احتمالا این محل شکارگاه بهرام چوبین نیز بوده است.

معماری دژ بهرام چوبین

سراسر دهانه تنگه، با دیواری از سنگ قلوه و ملات و به طول تقریبی ۲۰۰ متر و ارتفاع ۴ متر و پهنای ۳ متر محدود و مسدود شده است. که اکنون فقط دو طرف شرقی و غربی آن باقی‌مانده است. قسمت‌هایی از آن بر تیغه‌های کوه بنانهاده شده.

در دو طرف دره، پهنای دیوار تا ۵ متر می‌رسد. در دیوار شرقی دری برای ورود و خروج تعبیه شده است که پهنای آن ۲ متر است. ارتفاع دیواره‌های دو طرف تنگه بیش از ۵۰ متر است.

بهترین زمان سفر و مسیرهای رفتن به تنگه بهرام چوبین

برای بازدید از تنگه بهرام چوبین، گردشگران می‌توانند یکی از دو مسیر شهر ایلام به دره شهر و مسیر شهر پل‌دختر به دره شهر را انتخاب کنند؛ که در صورت انتخاب مسیر پل‌دختر به دره شهر می‌توانند از پل گاومیشان نیز در طی مسیر دیدن نمایند.

بهترین زمان بازدید از این منطقه فصل بهار و اواخر تابستان و فصل پاییز است. به‌ویژه فصل بهار که تنگه در این فصل به علت سرسبز بودن پیرامون تنگه جلوه‌ی زیباتری دارد.