شهر تاریخی سیمره (دره‌شهر)

شهر تاریخی سیمره، بزرگترین و شناخته شده ترین اثر استان ایلام، در کنار شهر امروزی دره شهر واقع شده است. عرصه باقی مانده این شهر تاریخی بیش از 142 هکتار است. به نظر می رسد که در زمان آبادانی این شهر دست کم 200 هکتار وسعت داشته است. این شهر تاریخی جزو نخستین آثار ثبت شده در فهرست آثار ملی کشور است که به شماره 6 در سال 1310 به ثبت رسیده است. قدمت آن بر اساس فعالیت و مطالعات میدانی صورت گرفته و منابع مکتوب موجود، مربوط به دوران ساسانی و قرون اولیه اسلامی است.

سیاحان، جغرافیدانان و تاریخ نگاران متعددی از جمله مقدسی، ابن خردادبه، اصطخری، مستوفی، ابن حوقل، جزری، یاقوت حموی و ابن اثیر در قرون اولیه اسلامی در کتب و نوشته های خود به شهر تاریخی سیمره ( دره شهر) پرداخته اند. سر هنري راولينسون (1839 ميلادی) از منطقه سيمره بازديد آن را مربوط به دوره‌ ساسانيان مي‌داند؛ ژاک دمورگان (1891 ميلادي) از منطقه بازدید او تصور ‌کرد که ماداکتو، دومين پايتخت ايلام را در مجاورت دره شهر باز يافته است. هيئت باستان‌شناسی هلمز ( 1938 – 1934 ) ميلادی، مطالعات گسترده‌ای را به هدايت اريک اشميت انجام داد. وي موفق شد در قسمتی ار مطالعات خود بيش از 20 تپه و محوطه‌ی باستانی را در دره سيمره و پيرامون دره شهر مورد شناسايی قرار دهد. بين سالهای 1967- 1963 ميلادي کالرگاف مناطقی را که قبلا توسط اشميت و استين مورد بررسی و گمانه زنی قرار گرفته بودند را با مشاهدات گسترده و با پوشش بيشتری بازديد کرد.

در سال 1362 مرحوم سيف الله کامبخش فرد به دره شهر اعزام شد و در برخي تپه‌های دره شهر چون تپه پاميل، تپه تيغن و تپه سرگچله (کوزه گران) گمانه زنی انجام گرفت. در بخش ديگری از شهر تاريخي سيمره اولين فصل کاوش‌هاي باستان شناسي در بهمن ماه 1374 به سرپرستي نصرت الله معتمدي  انجام گرفت. در فصول بعدي، کاوش‌هاي شهر سيمره به مدت 11 فصل به سر پرستي خانم سیمین لک پور ادامه يافت.

یافته های حاصل از کاوش های شهر سیمره شامل بناهای شاخصی مانند بازار، معابر، خانه اربابی، کاروانسرا و بنایی موسوم به مسجد است. در محدوده شهر تاریخی علاوه بر آثار مذکور بناهایی از دوران مختلف از جمله چهارتاقی سرخ آباد و قلعه جهانگیرآباد نیز وجود دارد. علاوه بر بقایای معماری، یافته های ارزشمندی از قبیل گچبری های نفیس و ظروف سفالی و … از کاوش های این شهر به دست آمده است.

بنای موسوم به مسجد

بنای مسجد شهر تاریخی سیمره بر روي تپه‌اي در مرکز شهر تاریخی سیمره قرار گرفته است. اين بنا فرمي مستطيلي به طول و عرض 4050×2200 سانتي‌متر با كشيدگي شمالي به جنوبي و چرخشي حدود ْ30 به سمت غرب دارد. اين بنا در ديگر موارد از قبيل پوشش سقف و نوع قوس‌ها، مصالح، بناسازي و سكوسازي با بناهاي هم عصر خود تشابه دارد. ولي به دليل استفاده از درگاه‌هاي ورودي مزین و تزئينات گچبري از بناهاي ديگر شاخص‌تر مي‌گردد.

آثار معماری این بنا شامل قسمت هایی است چون:

1 – ورودی بنا

2 – جبهه شمالی مسجد

3 – صحن مرکزی

4 – وضوخانه

5 – جبهه جنوب غربی حیاط

6 – ورودی دوم مسجد و هشتی

از ویژگی های منحصر به فرد این بنا وجود گچبری­های نفیس بر روی دیوارها و همچنین وجود دو محراب گچبری شده این بناست حوضچه ای دو قلو است.در میان حیاط بنای C موسوم به بناي مسجد دو حوض چسبیده به يكدیگر به عمق 70 سنتي متر ساخته شده كه بيشترين مساحت حياط را در بر گرفته است . آب هر دو حوض از آب جاری در معبر جنب بنا و از طریق مجراهای منشعب از ان تأمین می شده است.دو حوض به وسیله یک آبراه متشکل از لوله های سفالی که زیر معبر میان دو حوض کار گذاشته شده در ارتباط می باشند.

 تزئینات: بخش مهمی از یافته های باستان شناسی در شهر تاریخی “دره شهر” تزئینات معماری است که بصورت گچبری های متنوع و شایان توجهی بنای مسجد ” دره شهر ” را تزئین کرده است. این گچبری ها متعلق به سطح دیوارها و قوس های ورودی مسجد است. با این توضیح که طاقچه ها نیز با قوس های مطبق مزین به حاشیه های گچبری تزئین شد اند.كميت و كيفيت این گچبری ها که زینت بخش دیوارها ، قوس ها و طاقچه ها بوده از اهمیت خاصی برخورداراست. بررسی شیوه این گچبری ها سندی قابل استناد برای تاریخگذاری بنای مسجد “دره شهر” و در نتیجه تعیین زمان ساخت و حیات شهر تاریخی ” دره شهر” می باشند.

«در تزئینات گچبری ” دره شهر” از تنوع و تکرار نقش مایه های گیاهی همچون برگ ها و پیچک های مو و خوشه های انگور ، برگ کنگر، برگ نخل ، میوه انار و … بهره گرفته شده است که با استفاده از علوم ریاضی و پیروی از قوانین هندسی درون قاب بندی های مختلف الشکل طراحی شده اند. در نمونه های بدست امده خطوط تشکیل دهنده اشکال هندسی با گره بندی با یکدیگر پیوند و بدین ترتیب هماهنگی قابل توجهی درارائه نقوش بوجود آمده است. مهمترین ویژگی این گچبری ها، تنوع نقوش گیاهی و هندسی است.مقایسه آرایه های معماری مکشوفه از شهر ” دره شهر” با یافته های گچبری محوط های ساسانی همچون کیش ، چال ترخان ، قلعه یزدگردو… مشخص می کند که این شهر وام دار مستقیم هنر به جامانده از دوره ساسانی است. شواهد امر حاکی از ان است که سازندگان بناهای ” دره شهر” در عین حال که از سنتهای ایرانی پیروی کرده اند، تأثیرپذیری فراوانی از الگوی هنر و معماری سوریه و مصر عصر امویان داشته و آمیزه ای است از این دو هنری که در تزئین بنای مسجد ” دره شهر” به کار برده شده است و به میزان وسیع با ویژزگی های هنر دوره اموی قابل مقایسه است:

هنرمندان طرح های خود را در چارچوب های ساده هندسی ، مربع ها ، مستطیل ها ، مثلث ها و دایره ها می آفریدند. این چارچوب ها گاه در اندازه های بزرگ بوده و گاه در اندازه های کوچکتر که درون یک قاب بندی واحد قرار می گرفتند.

روش ساخت : دو روش اصلی برای ساخت گچبری های ” دره شهر ” تشخیص داده شده است:روش قالب گیری و روش کنده کاری با دست.هر دو روش با طراحی از پیش تعیین شده انجام گردیده است.

بنای موسوم به خانه اربابی

در قسمت شمال‌غربی شهر تاریخی سیمره، بنايي تقریبا مربع شكل به ابعاد 3300×3625 سانتی مترمورد کاوش قرار گرفته که به بنای خانه اربابی موسوم است. فضاهای اين بنا در اطراف يك حياط مركزي شكل گرفته‌اند، بنابراين میتوان طرح آن را درون‌گرا دانست. دسترسي به كل بنا از طريق يك ورودی كه در سمت شمال قرا دارد تأمين میشود و دسترسی به فضاهای داخل بنا از ميان حياط مركزی و به وسيله‌ی پيش فضا تأمين میشود. با توجه به بقايای سقف‌های موجود و آوارهای برداشته شده از داخل فضاهای مختلف‌ میتوان پوشش سقف را به صورت طاق گهواره ای دانست. مصالح بكار رفته در اين بنا همانند كليه بناهای موجود در سايت از لاشه سنگ و ملات گچ سنتی تشكيل شده است كه به روی آن‌ها را با اندودی از گچ، تسطيح نموده‌اند.