شهر تاریخی سیمره، بزرگترین و شناختهشدهترین اثر استان ایلام، در کنار شهر امروزی درهشهر واقع شده است. عرصه باقیمانده این شهر تاریخی بیش از ۱۴۲ هکتار است. به نظر میرسد که در زمان آبادانی این شهر دستکم ۲۰۰ هکتار وسعت داشته است. این شهر تاریخی جزو نخستین آثار ثبتشده در فهرست آثار ملی کشور است که به شماره ۶ در سال ۱۳۱۰ به ثبت رسیده است. قدمت آن بر اساس فعالیت و مطالعات میدانی صورتگرفته و منابع مکتوب موجود، مربوط به دوران ساسانی و قرون اولیه اسلامی است.
🎧 شنیدن پادکست این مقاله
سیاحان، جغرافیدانان و تاریخنگاران متعددی از جمله مقدسی، ابن خردادبه، اصطخری، مستوفی، ابن حوقل، جزری، یاقوت حموی و ابن اثیر در قرون اولیه اسلامی در کتب و نوشتههای خود به شهر تاریخی سیمره (درهشهر) پرداختهاند. سر هنری راولینسون (۱۸۳۹ میلادی) از منطقه سیمره بازدید، آن را مربوط به دوره ساسانیان میداند؛ ژاک دمورگان (۱۸۹۱ میلادی) از منطقه بازدید، او تصور کرد که ماداکتو، دومین پایتخت ایلام را در مجاورت درهشهر بازیافته است. هیئت باستانشناسی هلمز (۱۹۳۸ – ۱۹۳۴) میلادی، مطالعات گستردهای را به هدایت اریک اشمیت انجام داد. وی موفق شد در قسمتی از مطالعات خود بیش از ۲۰ تپه و محوطهی باستانی را در دره سیمره و پیرامون درهشهر مورد شناسایی قرار دهد. بین سالهای ۱۹۶۷-۱۹۶۳ میلادی کالرگاف مناطقی را که قبلاً توسط اشمیت و استین مورد بررسی و گمانهزنی قرار گرفته بودند را با مشاهدات گسترده و با پوشش بیشتری بازدید کرد.
در سال ۱۳۶۲ مرحوم سیفالله کامبخشفرد به درهشهر اعزام شد و در برخی تپههای درهشهر چون تپه پامیل، تپه تیغن و تپه سرگچله (کوزهگران) گمانهزنی انجام گرفت. در بخش دیگری از شهر تاریخی سیمره اولین فصل کاوشهای باستانشناسی در بهمنماه ۱۳۷۴ به سرپرستی نصرتالله معتمدی انجام گرفت. در فصول بعدی، کاوشهای شهر سیمره به مدت ۱۱ فصل به سرپرستی خانم سیمین لکپور ادامه یافت.
یافتههای حاصل از کاوشهای شهر سیمره شامل بناهای شاخصی مانند بازار، معابر، خانه اربابی، کاروانسرا و بنایی موسوم به مسجد است. در محدوده شهر تاریخی علاوه بر آثار مذکور بناهایی از دوران مختلف از جمله چهارتاقی سرخآباد و قلعه جهانگیرآباد نیز وجود دارد. علاوه بر بقایای معماری، یافتههای ارزشمندی از قبیل گچبریهای نفیس و ظروف سفالی و… از کاوشهای این شهر به دست آمده است.

بنای موسوم به مسجد
بنای مسجد شهر تاریخی سیمره بر روی تپهای در مرکز شهر تاریخی سیمره قرار گرفته است. این بنا فرمی مستطیلی به طول و عرض ۴۰۵۰×۲۲۰۰ سانتیمتر با کشیدگی شمالی به جنوبی و چرخشی حدود ۳۰° به سمت غرب دارد. این بنا در دیگر موارد از قبیل پوشش سقف و نوع قوسها، مصالح، بناسازی و سکوسازی با بناهای همعصر خود تشابه دارد. ولی به دلیل استفاده از درگاههای ورودی مزین و تزئینات گچبری از بناهای دیگر شاخصتر میگردد.
آثار معماری این بنا شامل قسمتهایی است چون:
۱- ورودی بنا
۲- جبهه شمالی مسجد
۳- صحن مرکزی
۴- وضوخانه
۵- جبهه جنوب غربی حیاط
۶- ورودی دوم مسجد و هشتی
از ویژگیهای منحصر به فرد این بنا وجود گچبریهای نفیس بر روی دیوارها و همچنین وجود دو محراب گچبریشده این بناست. حوضچهای دوقلو است. در میان حیاط بنای C موسوم به بنای مسجد دو حوض چسبیده به یکدیگر به عمق ۷۰ سانتیمتر ساخته شده که بیشترین مساحت حیاط را در بر گرفته است. آب هر دو حوض از آب جاری در معبر جنب بنا و از طریق مجراهای منشعب از آن تأمین میشده است. دو حوض به وسیله یک آبراه متشکل از لولههای سفالی که زیر معبر میان دو حوض کار گذاشته شده در ارتباط میباشند.
تزئینات: بخش مهمی از یافتههای باستانشناسی در شهر تاریخی «درهشهر» تزئینات معماری است که بهصورت گچبریهای متنوع و شایان توجهی بنای مسجد «درهشهر» را تزئین کرده است. این گچبریها متعلق به سطح دیوارها و قوسهای ورودی مسجد است. با این توضیح که طاقچهها نیز با قوسهای مطبق مزین به حاشیههای گچبری تزئین شدهاند. کمیت و کیفیت این گچبریها که زینتبخش دیوارها، قوسها و طاقچهها بوده از اهمیت خاصی برخوردار است. بررسی شیوه این گچبریها سندی قابل استناد برای تاریخگذاری بنای مسجد «درهشهر» و در نتیجه تعیین زمان ساخت و حیات شهر تاریخی «درهشهر» میباشند.
«در تزئینات گچبری «درهشهر» از تنوع و تکرار نقشمایههای گیاهی همچون برگها و پیچکهای مو و خوشههای انگور، برگ کنگر، برگ نخل، میوه انار و… بهره گرفته شده است که با استفاده از علوم ریاضی و پیروی از قوانین هندسی درون قاببندیهای مختلفالشکل طراحی شدهاند. در نمونههای بهدستآمده خطوط تشکیلدهنده اشکال هندسی با گرهبندی با یکدیگر پیوند و بدین ترتیب هماهنگی قابل توجهی در ارائه نقوش به وجود آمده است. مهمترین ویژگی این گچبریها، تنوع نقوش گیاهی و هندسی است. مقایسه آرایههای معماری مکشوفه از شهر «درهشهر» با یافتههای گچبری محوطههای ساسانی همچون کیش، چال ترخان، قلعه یزدگرد و… مشخص میکند که این شهر وامدار مستقیم هنر بهجامانده از دوره ساسانی است. شواهد امر حاکی از آن است که سازندگان بناهای «درهشهر» در عین حال که از سنتهای ایرانی پیروی کردهاند، تأثیرپذیری فراوانی از الگوی هنر و معماری سوریه و مصر عصر امویان داشته و آمیزهای است از این دو هنری که در تزئین بنای مسجد «درهشهر» به کار برده شده است و به میزان وسیع با ویژگیهای هنر دوره اموی قابل مقایسه است:
هنرمندان طرحهای خود را در چارچوبهای ساده هندسی، مربعها، مستطیلها، مثلثها و دایرهها میآفریدند. این چارچوبها گاه در اندازههای بزرگ بوده و گاه در اندازههای کوچکتر که درون یک قاببندی واحد قرار میگرفتند.
روش ساخت: دو روش اصلی برای ساخت گچبریهای «درهشهر» تشخیص داده شده است: روش قالبگیری و روش کندهکاری با دست. هر دو روش با طراحی از پیش تعیینشده انجام گردیده است.







بنای موسوم به خانه اربابی
در قسمت شمالغربی شهر تاریخی سیمره، بنایی تقریباً مربعشکل به ابعاد ۳۳۰۰×۳۶۲۵ سانتیمتر مورد کاوش قرار گرفته که به بنای خانه اربابی موسوم است. فضاهای این بنا در اطراف یک حیاط مرکزی شکل گرفتهاند، بنابراین میتوان طرح آن را درونگرا دانست. دسترسی به کل بنا از طریق یک ورودی که در سمت شمال قرار دارد تأمین میشود و دسترسی به فضاهای داخل بنا از میان حیاط مرکزی و به وسیلهی پیشفضا تأمین میشود. با توجه به بقایای سقفهای موجود و آوارهای برداشتهشده از داخل فضاهای مختلف میتوان پوشش سقف را به صورت طاق گهوارهای دانست. مصالح به کار رفته در این بنا همانند کلیه بناهای موجود در سایت از لاشه سنگ و ملات گچ سنتی تشکیل شده است که به روی آنها را با اندودی از گچ، تسطیح نمودهاند.



بنای کاروانسرا

بازارچه
این بنا در شمال شرقی سایت واقع شده است. معماری این بنا نیز همانند سایر بناهای دیگر محوطه است. مصالح مورد استفاده سنگ و ملاط گچ است. یکی از دلایلی که باعث شده هیئت کاوش آن را بازارچه بنامند این است که این بنا بهصورت سلسله حجرههای متصل به یکدیگر ساخته شده است. اما اگر با دقت در فرم معماری سایر بناهای محوطه بنگریم، در مییابیم بیشتر بناهای محوطه که دارای طاقهای گهوارهای هستند برای توزیع نیروی فشاری طاقها سعی شده فضاها به صورت سلسلهوار و با تکیه بر دیگری ساخته شوند. متأسفانه این بنا بهصورت کامل کاوش نشده است. بسیاری از ورودیها توسط عشایر مسدود شده و امکان رولوه این بنا فعلاً وجود ندارد و تنها به دادههای اسکن لیزر بسنده مینماییم.

معابر
معبر شماره ۱: در شرق مسجد در راستای شمال جنوب، معبری به عرض ۳۵۰ سانتیمتر قرار دارد که تاکنون حدود ۴۵۰۰ سانتیمتر آن از میان خاک بیرون آورده شده است. در میان کف معبر جوی آبی به عرض ۶۰ سانتیمتر روان بوده است که از طریق کانالهای فرعی در زیر معبر جریان آب را به داخل ساختمانها انتقال میداده است. در کفسازی معبر از قلوهسنگهای رودخانهای و اندود استفاده شده است که اجرای آن در چند لایه صورت گرفته است. با توجه به محل پاکار قوسها بر روی دیوار شرقی و یافتن بقایای قسمتی از قوس در این محل، میتوان اثبات نمود که این فضا مسقف بوده است.
معبر شماره ۲: عمود بر معبر شماره ۱ و در راستای شرقی به غربی معبر دیگر به عرض ۴۰۰ سانتیمتر قرار دارد که ۱۹۰۰ سانتیمتر از طول آن تاکنون کشف شده است. این معبر هم مانند معبر شماره ۱ مسقف میباشد. از طرفی در دیوار شمالی این معبر ناودانی متشکل از لولههای سفالی به هم پیوسته که به طور عمودی در داخل دیوار وجود دارد که دلیل بر جمعآوری و هدایت آب باران روی سقفها است.
معبر شماره ۳: در غرب مسیل و شمال بنای F معبری قرار دارد که کشیدگی اصلی آن شرقی-غربی است و هماهنگ با موقعیت طبیعی زمین در شیب تپه به صورت پلکانی قرار گرفته است. اندازه و ارتفاع هر پله متناسب با ویژگیهای طبیعی زمین تغییر میکند و در جایی سطح صخره زیرین تراشیده شده و در جایی با لاشه سنگ و ملات گچ پلهسازی شده است. با توجه به شرایط زمین به نظر نمیرسد اطراف این معبر دیوار وجود داشته باشد.


چهارتاقی
این بنا در شرق شهر تاریخی سیمره قرار دارد. این بنا احتمالاً مربوط به دوره ساسانی است و همزمان با شهر تاریخی در قرون اولیه اسلامی نیز وجود داشته است. این بنا چندین بار مرمت شده است.

بناهای کوچک کاوششده
فرم کلی بنا از ترکیب دو مستطیل کشیده حاصل میشود که در دو تراز با اختلاف ارتفاع بیش از یک متر قرار گرفتهاند. کشیدگی بنا شمالی جنوبی است و ورودی آن در سمت شمال در کنار معبر شماره ۳ قرار گرفته است. از مهمترین خصوصیت آن میتوان ارائه یک نمونه کامل از خانههای طبقه عام مردم شهر و استفاده از شیب زمین و طراحی ارگانیک آن اشاره کرد.


طاقهای پراکنده سطح شهر
علاوه بر بناهایی که معرفی شد، در سطح محوطه طاقهایی وجود دارد که از خاک بیرون هستند و به صورت تقریباً سالم باقی ماندهاند. این طاقها همگی دارای الگوی ساخت مشابهی هستند. در بررسی میدانی که انجام شد طاقها به صورت گهوارهای و با مصالح لاشه سنگ و ملاط گچ نیمکوب نیمپخت ساخته شدهاند. ضخامت دیوارها ۸۰ سانتیمتر است و ارتفاع از کف ۱۸۰ سانتیمتر میباشد. بعضی از این طاقها بر اثر نیروی زلزله تغییر فرم دادهاند. بسیاری از این طاقها در زیر خاک هستند و تا کنون حفاری و خاکبرداری نشدهاند. مساحت اطاقهایی که این طاقها بر روی آن ساخته شدهاند متفاوت میباشد. این بناها به احتمال فراوان متعلق به افراد بومی و مردم ساکن در شهر سیمره بوده است و در آن زندگی روزمره انجام میشده است. بعضی از این طاقها به صورت سهتایی در کنار یکدیگر ساخته شده است و بعضی نیز به صورت تکی است. در اطراف هر اطاق بازشوهایی به دیگر اتاقها قرار داده شده است.


زهکشی و تخلیه آب در بناها
با مدارک به دست آمده از کاوشها مشخص شده که برای جمعآوری آبهای زائد و فاضلاب، یک سیستم منسجم زهکشی داشته است. برای جمعآوری این آبها در بخشهایی از آبراههای سنگچین و در قسمتهایی از لولههای سفالی تنبوشه استفاده شده است. گواه این امر قطعات متعددی از تنبوشههای سفالی است که در میان آوار به دست آمده است.



