قلعه یا دژ شیخماخو در فاصله تقریبی 5/3 تا 4 کیلومتری شرق شهرستان دره شهر و به فاصله 3 کیلومتری جنوب جاده دره شهر به پلدختر، در روستای شیخ مکان یا شیخماخو قرار دارد.
مصالح ساختمانی بکار رفته در قلعه شیخ مکان
مصالح ساختمانی بهکاررفته در معماری دژ شیخ مکان، ملاط گچ و قلوهسنگهای نتراشیده است. ساختمان این بنا، بر اساس عوارض طبیعی کوه کبیر کوه ساختهشده است.
معماری قلعه شیخ مکان دره شهر
برای ورود به این دژ، لازم است با عبور از عرض رودخانه و با کمک از پلههای ساختهشده بر روی شیب دامنهٔ کوه، به ورودی آن رسید. قبل از رسیدن به در ورودی و در سمت راست آن، آثاری از ساختوساز در ابعادی بسیار کم دیده میشود. پلههایی در قسمت ورودی بنا، به طول 107 سانتیمتر و ارتفاع 50 سانتیمتر قرار دارند. راه ورود به اتاقهای این بنا، از این مسیر فراهم میشود. پس از در ورودی، راهرویی باریک به عرض 115 تا 100 سانتیمتر وجود دارد. این راهرو با طول تقریبی 5 تا 6 متر تمام ضلع شرقی بنا را در برگرفته و با ایجاد زاویهای نود درجه در ضلع جنوبی این بنا تا اتصال به پلههایی به ابعاد تقریبی 100- 70 سانتیمتر و ارتفاع 25-23 سانتیمتر که راه ورود به پشتبام بنا بوده ادامه مییابد. این راهپلهها با فن بسیار دقیق و متناسب با قوس صخره تنها مسیر رفتن به پشتبام بنا محسوب میشود.
در زاویه جنوب شرقی این بنا و در مسیر راهرو آن، آثاری از یک در خروجی به ابعاد 2 ×1 متر، مشاهده میشود. فضای داخلی دژ شیخ مکان، متشکل از چهار اتاق است که سه اتاق آن به شکل مستطیل و یک اتاق که از شکل طبیعی کوه پیروی کرده، نزدیک به شکل مستطیل است.
از مسیر راهرو اصلی دو در ورودی برای تردد مابین اتاقها تعبیهشده است. عرض دیوار اصلی بنا همچنان استوار و پابرجا و تقریباً 130 تا 150 سانتیمتر است. نشانههایی دال بر دوطبقه بودن این بنا در سینه دیوار اصلی و کنج اتاق ضلع شمالی و نیز نشانهای از تزئینات طاقی شکل در این اتاق دیده میشود. قرار گرفتن کنگرهها و تیرکشها در ارتفاعی بسیار بالا ازجمله دلایل دیگری است که دوطبقه بودن این بنا را اثبات میکنند.
تاریخگذاری قلعه شیخ مکان دره شهر
در مورد تاریخگذاری این اثر نظریات متعدد و متفاوتی بیانشده است. کامبخشفرد در کتاب شهرهای ایران، بر اساس شکل قوسها، گل گچ دیوارها و شمشهکشی آن را بنایی متعلق به اواسط اسلام و شاید قدیمیتر بیان میکند. خانم لک پور در کتاب کاوشها و پژوهشهای باستانشناسی دره شهر، این بنا را به دوره اشکانی متعلق میداند. به همین ترتیب از سوی برخی دیگر از محققین، این بنا متعلق به دوره ساسانی است. بر اساس مطالعات میدانی نگارندگان، بر روی دیوار اصلی این بنا، رد و نشانی از یک کتیبه عربی قابلمشاهده است.
کتیبه کوفی قلعه شیخ مکان دره شهر
بنابراین بر اساس کتیبه کوفی نویافته بر روی دیواره اصلی این بنا که در تابش مستقیم آفتاب بر روی دیوار مشخص میشود، میتوان قدمت بنای شیخ مکان را متعلق به قرون اولیه اسلامی دانست. متأسفانه براثر تخریب کامل متن کتیبه و وجود تنها اثری از آن بر روی دیواره این بنا و نیز ارتفاع بسیار بالای آن، هرگونه امکان مطالعه متن و تطبیق با کتیبههای دیگر بناهای دوره اسلامی ایران به جهت تاریخگذاری نسبی آن فراهم نیست.
از سویی دیگر به نظر میرسد با توجه به قرارگیری این بنا در درون تنگه کبیر کوه و در مسیری که امروزه نیز راه دسترسی به ارتفاعات کبیر کوه است بهاحتمال بسیار بنایی حفاظتی و ناظر بر رفتوآمدهای این مسیر باشد.
ادامه مطالعات میدانی اطراف ورودی تنگه در سمت غرب آن، منجر به شناسایی، آثار و شواهدی از معماری قلوهسنگ و گچ شد که به گمان بسیار و با توجه به قرارگیری آن بر روی مرتفعترین تپه دامنه کبیر کوه و تسلط آن بر مناطق اطراف، بنایی نظامی با نقش نظارتی و از دوره ساسانی است (شریفینیا و شاکرمی،1396: 184-186).
