سورناوا؛ آوای سورنا در دره‌شهر

وارو طلو تنها نیست. کتاب سورناوا مجموعه‌ای از آیین‌های سیمره را ثبت کرده که همه یک وجه مشترک دارند: بی سورنا برگزار نمی‌شوند.

کُرطلو؛ طلب فرزند پسر از الههٔ باروری

در زندگی ایلی و عشایری، بار سختِ کار بیشتر بر دوش مردان بود و به همین دلیل داشتن پسر امتیازی ویژه به‌شمار می‌رفت — تا جایی که زنی که فقط دختر می‌زایید زیر فشار و سرزنش قرار می‌گرفت. (این نگاه امروز پذیرفتنی نیست، اما ثبتش برای شناخت گذشته لازم است.) زنان برای رهایی از این فشار به کُرطلو پناه می‌بردند: زن همراه چند زن دیگر و یک «سازنه» (سورنانواز) و چند «بازنه» (رقصنده) به بلندترین نقطهٔ آبادی می‌رفت. دیگران دورش حلقه می‌زدند و کف می‌زدند، و او — به‌جای دستمال — نان به دست می‌گرفت و می‌رقصید، تا الههٔ باروری با شنیدن صدای سورنا بیدار شود و به تماشا بیاید. آن نانِ در دست، ساده‌ترین و صمیمانه‌ترین نماد ممکن است: روزی، برکت، زندگی.

مه‌کل‌پر؛ شبِ ماه کامل

در گویش مردمان زاگرس «مه‌کول» یا «موکل» یعنی جن. باور بود که شب‌های کامل‌شدن قرص ماه، اجنه به قلمرو آدمیزاد نزدیک می‌شوند و به بیماران و کودکان و زنان باردار آسیب می‌زنند. راه‌حل چه بود؟ سورنا و دهل. صدا که بلند می‌شد، باور داشتند ارواح پلید از محل می‌گریزند؛ و آن‌ها که در خطر بودند «ترسشان می‌ریخت» و شب را با روحیه به صبح می‌رساندند. اگر امروز به این آیین نگاه کنیم، یک نسخهٔ کهن از موسیقی‌درمانی است: جماعتی که دور هم جمع می‌شوند و با صدا، ترس را از هم می‌گیرند.

بخت‌گوشو؛ دختر تا دیده نشود…

در طوایف درّهٔ سیمره اگر سن دختری از حد معمول می‌گذشت، می‌گفتند بختش بسته شده است. او را به میدانگاه ایل می‌بردند، بر فرشی از گل و سبزه — و در فصل‌هایی که گل یافت نمی‌شد، بر زیراندازی خوش‌نقش — رو به آسمان می‌خواباندند و بدنش را از نوک انگشتان پا تا زیر چانه می‌پوشاندند. بعد با سورنا و دهل، در مقام‌های شاد، گرد او به رقص و پایکوبی می‌پرداختند تا الههٔ بخت هوس حضور در میدان کند. باور سیمره‌ای این بود: دختر تا دیده نشود و در معرض نگاه الههٔ بخت قرار نگیرد، گره بختش باز نخواهد شد.

جشن مشک؛ عروسیِ یک مشک

فصل زایش و شیردهی دام‌ها که می‌رسید، زنان ایل نوبرِ شیر را در مشک می‌ریختند، بر مشک رخت عروس می‌پوشاندند، اسفند دود می‌کردند و هم‌آوا با مطرب ایل ترانهٔ مشک می‌خواندند. پس از مشک‌زنی و جدا کردن کره، سهمی از کره را به سورنانواز هدیه می‌دادند و باقی را همراه نان محلی بین مردان ایل تقسیم می‌کردند. جشنی برای یک مشک — چون مشک، نماد زایندگی و برکت بود.

عروسی قنات؛ وقتی آب هم جفت می‌خواهد

و در مناطق کم‌باران، این باور که بعضی چشمه‌ها و رودها و قنات‌ها مثل دیگر موجودات زنده «نر» و «ماده» هستند و برای زایش و تداوم زندگی به همسر نیاز دارند. قنات‌ها را بر اساس سرعت و رنگ و طعم و زلالی آبشان جنسیت‌بندی می‌کردند. اگر آب قناتی کم می‌شد، برایش جفتی برمی‌گزیدند — برای قنات نر، زنی بیوه یا دختری از ایل؛ برای قنات ماده، مردی مجرد — آن دو را به لباس عروسی می‌آراستند و سوار بر اسب، با ساز و دهل و رقص و آواز، به‌سمت قنات می‌بردند تا عاقد پیوندشان را ببندد. تلاشی شاعرانه برای وادار کردن آب به زندگی دوباره.