تپه کوزهگران در حدود 8 کیلومتری شمال شرق دره شهر و 4 کیلومتری تپه باستانی تیغن و در فاصله 1 کیلومتری ساحل راست رودخانهٔ سیمره قرار دارد.
اولین گمانهزنی تپه کوزهگران (سرگچله)
تپه کوزهگران اولین بار توسط سراورل اشتاین موردبررسی و گمانهزنی قرار گرفت:
در میان سفالینههای یافت شده بر روی دامنه جنوبی تپه، قطعات منقوش با طرحهای متنوع تکرنگ که بدون شک مربوط به دورهٔ کالکولیتیک هستند، یافت میشود. یک بررسی سریع کافی بود تا نشان دهد که تمامی این آوارهای سفالی از محوطه مسکونی کالکولیتیک که زمانی این تپه را اشغال میکرده، شسته شده و به مکان فعلی آورده شده است. قطعات سفالی بهدستآمده در این محل دارای نقوش هاشور، زیگزاگ، شطرنجی، حیوانات، پرندگان، گاو، اشکال انسانی و … است.
تحقیقات میدانی فرانک هول و کام بخش از تپه کوزه گران دره شهر
فرانک هول در طی فعالیتهای میدانی خود، بازدیدی را از تپه کوزهگران داشته و در کتاب باستانشناسی غرب ایران توصیفات خود را از این تپه اینگونه بیان میدارد:
کوزهگران از دو جنبه جالبتوجه است: نخست اینکه زیستگاه کوچکی با گورهای متعدد دارد و دوم اینکه بر فراز بقایای فرسایش قرارگرفته است. فرسایش زمین چیز زیادی از این محوطه بر جای نگذاشته است، بهطوریکه محوطه بر (خاک برآمدهٔ باریک و کاملاً مجزایی تقریباً در ارتفاع 100 فوتی از سطح زمین مسطح) قرار دارد. در این برآمدگی، بیش از دو متر لایه به دست نیامده و اغلب نیز کمتر از دو متر است. به نظر میرسد که بخش بزرگی از تپه درشیب برآمدگی ناپدیدشده باشد. در چند ظرف آثار تدفین و حتی سوزاندن اجساد بهدستآمده است. تصاویر تکه سفالهای این تپه نشان میدهد که به فاز (عبید) جدید تعلق داشته است؛ ولی وجود تکه سفالهایی که همتای سفالهای مکشوف از گورستان شوش هستند بسیار شگفتانگیز است.
سیفالله کامبخشفرد در سال 1362 ه.ش. در این تپه که به نظر وی، سرگچله خواندهشده، گمانهزنی کرده است.
تاریخگذاری تپه کوزهگران (سرگچله) دره شهر
استقرارهای ماقبل تاریخی در تپه سرگچله از اواسط هزارهٔ پنجم پیش از میلاد یعنی 6500 سال پیش شروع میشود. مشخصه این تمدن با ساخت و پرداخت سفالینههایی ظهور میکند که خشن و دستساز بوده و در خمیره آن از شن و ماسه استفادهشده است. پسازاین دوره، سفالگر مستقر در این تپه، تحت تأثیر سفالگری شوش و یا با ابتکار خود سفالینههایی با مشخصات آن ارائه کرده است. دادههای بهدستآمده همچون کوره سفالگری، گدازههای بسیار زیاد نشان میدهد که محل ساخت و پرداخت این هر دو سفالینه در همین ناحیه بوده است. اینک به این نتیجه میتوان رسید که مردمی با تمدن اقوام باستانی سرگچله در 6000 سال پیش در تپه تیغن نیز مستقر بودهاند.
موقعیت تپه کوزهگران (سرگچله)
این تپه ازنظر توپوگرافی یک تپهماهور طبیعی است که در کنار دره رودخانه شیخ مکان و در میان زمینهای کشاورزی و تپهماهورهای کم ارتفاعتر اطراف خود قرارگرفته است. کلیه آثار این تپه به دوران مس و سنگ تعلق دارد (شریفینیا و شاکرمی،1396: 45-52).
