در ۸ متری دیوار غربی قلعه، حمامی با پلان مربع و با زیر بنایی تقریبی ۹۹/۵ مترمربع، جهت استفاده ساکنین قلعه ساختهشده است.
این حمام شامل اماکنی تودرتو همراه با سالنها و دالانها، رختکن، حوضچههای آب سرد و گرم، آبانبار، کانالهای آبرسانی و کانالهای دفع فاضلاب مجزا از هم انبار سوخت و سیستم کامل حرارتی محوطه داخلی حمام و بخاری دیواری و … است. آب موردنیاز آن از رودخانه شیخ مکان تأمین و از طریق کانالی که از رودخانه منشعب شده پس از گذر از میان روستا از زیر دیوار جنوبی وارد حمام و قسمت خزینه آن میشد. آب از طریق کانالهایی که در کف و میان دیوارهای باربر حمام تعبیه گردیده، به داخل چندین حوض و به فواصل مختلف از هم ریخته و از طریق کانالی دیگر به مخازن بالای کوره هدایت و گرم میشود و پس از استفاده بازهم از طریق کانالهایی مشخص به خارج از حمام انتقال داده میشد.
سیستم حرارت دهی جهت گرم نمودن آب در قسمت آتشدان موجود در ضلع جنوبی بوده و در زیرپوشش کف قرار دارد. بدینصورت که در کناره آتشدان و آبانبار در زیر کف سکوهایی به ارتفاع ۵۰ سانتیمتر و به عرض ۲۰ – ۳۰ سانتیمتر و به فاصله ۳۰ سانتیمتر از هم با آجر ساختهشده است. محیط اطراف سکوها آزاد بوده، بهنحویکه هوای گرم ناشی از حرارت آتشدان از محیط خالی سکوها گذشته و پس از عبور از زیر کف بنا به شومینههای دیواری که دارای دودکش است، ختم میشد و بدین ترتیب دود حاصله و حرارت با دادن گرما به داخل حمام از محیط خارج میشد روی این سکوها با خشتهای بزرگ و پهن پوشیده شده است که مطمئناً کف بنا را تشکیل داده است.
ساختار معماری حمام پور اشرف همچون ساختار معماری حمامهای دیگر نقاط ایران از سه بخش بینه و میان در و گرمخانه تشکیلشده است. (۱۳۵) بخش اول ساختار حمام پس از عبور از فضای ورودی آن بینهٔ حمام محسوب میشود که رختکن حمام است با عبور از درگاهی وارد بخش میان در حمام با ابعادی بزرگتر میشویم که بخشهایی چون مستراح حمام در این قسمت قرار دارند بخش انتهایی ساختار فضایی حمام پور اشرف، گرمخانه حمام با بخشهایی متعددی همچون مخزن آب گرم، مخزن آب سرد و سیستم گرمادهی حمام و فضاهای شستشو است. مصالح ساختمانی حمام، قلوهسنگ و ملاط گچ است و از آجر در ساخت دیوارههای داخلی حمام استفادهشده است همان ۳۱ (۳۰) پوشش بنا گنبدی است. جهت تأمین روشنایی داخلی حمام، دریچههایی به قطر ۵۰ سانتیمتر در وسط طاقهای هلالی سقف تعبیه گردیده که علاوه بر تأمین روشنایی داخل بنا، کار تهویهٔ هوا را نیز انجام میداده است نمای خارجی حمام پوشیده با اندود گچوخاک و نمای داخلی آن پوشیده با اندود گچ و دارای تزئیناتی همچون طاقچهها هلالی شکل و سقفی مزین به طاق هلالی است.
میرصیدمحمدخان پور اشرف که همانند سایر افراد طوایف زندگی چادرنشینی داشته و در تابستانها در دامنه کبیر کوه، دهانهها تنگههای سیکان و شیخ مکان به سر میبرد (میر ۱۳۸۷: ۱۷) برای ساخت قلعه، بنایان و معماران چیرهدستی را از کرمانشاه و دزفول مأمور ساخت چنین بنایی کرد (همان: ۱۸) در مصاحبههای شفاهی با اهالی روستای شیخ مکان تعداد بنایان شش نفر گزارش دادند ضرورت ساخت چنین اثری در شهرستان دره شهر یک ضرورت سیاسی و نظامی بوده است. انتخاب قلعه بهمثابه محل اصلی سکونت ناشی از عدم امنیت منطقه و جنگها و خونریزیهایی است که در این منطقه رخ میداده است. بر اساس مطالعات تاریخی ساخت چنین قلعهای در این برهه از تاریخ توسط صید محمدخان پور اشرف که از احمدشاه قاجار لقب معروف اشرف العشایر را دریافت کرده امری ضروری و مهم بوده است. سالهای حاکمیت صید محمدخان پور اشرف روزگار درگیری و یاغیگری در منطقهٔ پشتکوه محسوب میشود. میرصیدمحمدخان اشرف العشایر که وزیر والی پشت کوه خطاب میشد. (والی زاده معجزی ۱۳۸۰: ۶۵۵) و تنگهٔ شیخ مکان محل احداث قلعهٔ پور اشرف، شاهد درگیریهای نظامی بسیار در این دوران بوده است (۱۳۶). از سویی دیگر قابلیتهای دیگری همچون آبوهوای بسیار مناسب عبور رودخانهٔ شیخ مکان و قرارگیری در دامنهٔ کبیر کوه را باید ازجملهٔ امتیازات روستای شیخ مکان برای اسکان شخص حکمران نسبت به روستای ارمو بهحساب آورد. به همین منظور سرآغاز ساخت بناهای حکومتی دورهٔ قاجار شهرستان دره شهر را باید ضروریات نظامی منطقه در نظر گرفت.
نتایج پژوهش نشان میدهد که بنای پور اشرف بر اساس عناصر سازندهٔ آن یعنی برج و باروهای چندطبقه و بلند تیرکشها، اصطبل درونی قلعه چاه آب زیرزمین (که به عقیدهٔ ایزدپناه سیاهچال قلعه بوده است)، محل اسکان و استقرار نظامیان بخش اداری قلعه و محل ذخیرهٔ مواد غذایی، آن بنایی نظامی است. کارکرد نظامی این قلعه بر کارکرد مسکونی آن غالب بوده است. بر اساس مطالعات صورت گرفته، قلعهٔ پور اشرف قلعهٔ حاکمنشین محلی است. ضرورتهای نظامی باعث شده بود دیوارهای اضلاع اصلی بنا بسیار بلند و صعبالعبور برجهای نظامی با تیرکش های بسیار و برجهای مدور در ضلع غربی به همدیگر نزدیکتر و با دقت نظر بیشتری بنا شوند. (۱۳۸)
علاوه بر موارد فوقالذکر که نشانههایی بر رویکرد نظامی در ساخت این بنا است. توجه به امورات مردم محلی، ساخت حمام در بیرون از فضای قلعه جمعآوری دلاکان و کفاشان و… در ورودی قلعه اسکان دادن خانوادهٔ خود در درون قلعه از وجوه مسکونی و مردمی قلعهٔ پور اشرف است. از سویی دیگر با توجه به نفوذ سیاسی و اجتماعی شخص صید محمدخان پور اشرف اهمیت قلعهٔ پور اشرف به لحاظ نظامی و قرارگیری اماکن خریدوفروش در نزدیکی قلعه، میتوان قلعهٔ پور اشرف را هستهٔ مرکزی روستای شیخ مکان درگذشته در نظر گرفت.
یکی از سؤالاتی که پاسخ آن همچنان با ابهام مواجه است ساخت قلعهٔ شیخ مکان بر طبق متن کتیبهٔ ورودی بنا است مراجعات میدانی به ساکنان این روستا و بزرگان منطقهٔ سیمره حکایت از این داشت که چنین امری در شش ماه توسط صید محمدخان صورت گرفته است. در متن کتب به چاپ رسیده حکایت ساخت بنای پور اشرف به گونهٔ دیگری است دراینباره حمید ایزدپناه، سال ۱۳۳۵ هـ. ق را سال تعمیر و مرمت قلعه، توسط میرتیمورخان پدر میرصید محمدخان ذکر میکند (ایزدپناه، ۱۳۶۳:495) باید گفت این نتیجهگیری از سوی ایشان امروزه بامطالعهٔ دقیق متن کتیبه، پذیرفتنی نیست چراکه در متن کتیبه دقیقاً چنین اقداماتی به میرصیدمحمدخان نسبت دادهشده است.
در برخی دیگر از منابع آمده است که بنای اولیهٔ قلعهٔ پور اشرف شاید متعلق به یک قرن قبل بوده است (میر، ۱۳۸۷: ۱۸) درنتیجهٔ مصاحبههای شفاهی با آگاهان روستای شیخ مکان نیز بیان گردید که این قلعه بر روی ویرانههای آثار باستانی گذشته که پی ساختمان و دیوارهای آن تا حدود یک متر برجایمانده بود ساختهشده است بنابراین بر اساس منابع مکتوب و شفاهی و با تکیهبر آنها زمان ساخت بنای پور اشرف به دوران قبل از حکومت میرصیدمحمدخان پور اشرف بازمیگردد که توسط ایشان در مدتزمان شش ماه دوباره قابل سکونت گردیده است. در متن کتیبهٔ بنا هم مبحث جانشینی میرصیدمحمدخان فرزند میرتیمورخان مطرح شده است درنهایت بر اساس کتیبهٔ ورودی بنا زمان ساخت بنای قلعهٔ پور اشرف سال ایلان ئیل یعنی سال مار و در تاریخ ۱۳۳۵ هـ. ق است که متأسفانه به علت تخریب بخشهای پایانی کتیبهٔ ورودی بنا امروزه تاریخ ساخت آن را ۱۳۳۰ هـ. ق میدانند. دلیل این امر شباهت بسیار اعداد صفر و پنج در نگارش آنها بر روی سنگ است. در حال حاضر با توجه به فقدان اطلاعات جامع و مکتوب در مورد زمان ساخت بنای قلعهٔ پور اشرف باید با استناد بر متن کتیبهٔ ورودی بنا سال ۱۳۳۵ هـ. ق را سال ساخت یا مرمت و بازسازی قلعهٔ پور اشرف توسط میرصیدمحمدخان پور اشرف جانشین میرتیمورخان در نظر گرفت.
بعد از مرگ صید محمدخان پور اشرف ابتدا فرزندش علی محمدخان و سپس میرغلامرضاخان جانشین پدر گردید (میر: ۱۳۸۷: ۸۳) (والی زاده، معجزی ۱۳۸۲: ۲۰۷) به همین منظور، قسمت اعظمی از اراضی و املاک آبی و مرغوب سیکان، چم کلان شوهان و دره شهر به میرغلامرضاخان هاشمی فرزند ارشد میرصیدمحمدخان رسید میر غلام ازنظر نفوذ و تمول و داشتن رعایا شخص اول محسوب میشد او در دو منطقهٔ سیکان و دره شهر دو قلعه بنا ساخت، میر: ۱۳۸۷ ۸۵-۸۴) این دو بنای نامبرده قلاع میر غلام هاشمی و جهانگیر آباد است. جانشینی میرغلامرضاخان هاشمی روزگار پایان درگیرهای نظامی طوایف و سیستم مرکزی و ثبات نسبی و درنتیجهٔ آن نیاز مبرم و اساسی بر یک نظارت دقیق اجتماعی و سیاسی. بود چنین سیستم نظارتی فارغ از مباحث نظامی در منظر معماری بناهای بجای مانده از او که در ادامهٔ پژوهش به آن میپردازیم، قابل مشاهده است.
(برگرفته از کتاب باستان شناسی و تاریخ دره شهر نوشته اکبر شریفی نیا و طیبه شاکرمی)
