نام رسمی: روستای شیخ مکان
نام محلی: شِیخ ماخو (در گویش محلی)
واقع در: شهرستان درهشهر – استان ایلام
ارتفاع از سطح دریا: حدود ۶۵۰ متر
پیشینه تاریخی و باستانشناسی
روستای شیخمکان از کهنترین سکونتگاههای درهشهر بهشمار میرود. در محدوده این روستا، آثار متعددی از دورههای تاریخی مختلف، بهویژه ساسانیان و اوایل اسلام شناسایی شده است.
شاخصترین اثر تاریخی این منطقه، قلعه شیخمکان است که مربوط به دوره ساسانی است و با شماره ثبت ملی ۷۹۷۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این دژ بر فراز ارتفاعات مشرف به روستا قرار دارد و بقایای دیوارها و برجهای دیدبانی آن هنوز پابرجاست.
از دیگر جاذبههای دیگر این روستا قلعه پوراشرف است این قلعه (یا قلعه میراشرف) یک بنای تاریخی مهم در منطقه است که ویژگیهای معماری نظامی و مسکونی منحصربهفردی دارد و به اواخر دوره قاجار و اوایل پهلوی (سال ساخت ۱۳۳۵ قمری) نسبت داده میشود.
قلعه پوراشرف، که گاهی با نام بانی آن، میرسیدمحمدخان پوراشرف ملقب به اشرفالعشایر (لقبی که از احمدشاه قاجار دریافت کرده بود)، قلعه میراشرف نیز نامیده میشود، یکی از برجستهترین آثار تاریخی شهرستان درهشهر و روستای شیخمکان است. این بنا که در فاصله ۶ کیلومتری شرق درهشهر و در دامنه ارتفاعات کبیرکوه قرار گرفته، تلاقی هنر معماری دوره قاجار و نیازهای استراتژیک آن زمان را به نمایش میگذارد.
اگرچه برخی منابع قدمت اولیه آن را به دوره ساسانی نسبت میدهند، اما ساختار فعلی قلعه بر اساس کتیبه سنگی حک شده بر سردر ورودی، به سال ۱۳۳۵ هجری قمری بازمیگردد. بانی این اثر تاریخی، میرسید محمدخان پوراشرف بوده است. این قلعه در طول دوران خود به عنوان مرکز حکومتی و نظامی منطقه عمل کرده است.
این قلعه به دلیل معماری منحصر به فرد، به ویژه برجهای دیدهبانی مجهز به تیرکش و طراحی هوشمندانه بخشهای مختلف، به عنوان یک اثر نظامی شاخص شناخته میشود. قلعه پوراشرف در تاریخ ۱۷ اسفند ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۷۹۷۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
بهگفته پژوهشگران، موقعیت استراتژیک روستا در مسیر ارتباطی ایلام–درهشهر–پلدختر موجب شده در دوران باستان نقش نظامی و بازرگانی مهمی ایفا کند. در پیرامون روستا نیز تپههای باستانی و بقایای سفالی شناسایی شده که نشان از تداوم سکونت در این محدوده از دوران پیش از اسلام دارد.
جغرافیا و محیطزیست
ویژگی طبیعی شاخص: تنگه زیبای شیخمکان در ضلع غربی روستا که از جاذبههای طبیعی منطقه است.
خطرات محیطی: در سالهای اخیر احتمال رانش زمین در دامنههای جنوبی گزارش شده است.
جمعیت و تحولات تاریخی
جمعیت روستا طی سالهای اخیر کاهش جزئی داشته که ناشی از مهاجرت نیروی کار جوان به شهر درهشهر و ایلام است.
| نرخ رشد | تعداد زن | تعداد مرد | تعداد خانوار | تعداد کل جمعیت | سال سرشماری |
| 119 | 1335 | ||||
| _ | _ | 82 | 419 | 1345 | |
| _ | _ | 119 | 634 | 1355 | |
| 1365 | |||||
| 402 | 442 | 133 | 844 | 1375 | |
| 391 | 409 | 154 | 800 | 1385 | |
| 2% | 0 | 0 | 211 | 816 | 1390 |
| 13% | 0 | 0 | 186 | 712 | 1395 |
قومیت، طوایف و فرهنگ محلی
مردم شیخمکان از لرهای فیلی و از طوایف اصیل درهشهر هستند.
گویش 99 درصد مردم این روستا لکی است و بقیه مردم روستا به زبان لری تکلم می کنند.
این روستا بعنوان روستای برتر فرهنگی استان نیز انتخاب شده است.
آیینها و سنتها
مراسم عزاداری محرم در روستا با حضور هیئتهای محلی برگزار میشود و آیین چاینذری و گلمالی از رسوم قدیمی آن است.
در نوروز، اهالی با اجرای آیین «دالبرداری» و دید و بازدید گروهی، سال نو را آغاز میکنند.
موسیقی محلی با ساز سرنا و دهل هنوز در مراسم شادمانی زنده است.
اقتصاد و معیشت
باغداری: پرورش درختان انار، انجیر و زیتون در اطراف روستا.
دامداری: گوسفند و بز عمده دامهای منطقهاند.
صنایع دستی و گردشگری: اقامتگاههای بومگردی جدید در حال توسعه است.
خدمات و اشتغال: بخشی از جمعیت فعال در شهر درهشهر مشغول به کارند.
ادارات خدماتی فعال: خانه بهداشت، دبستان ابتدایی و پایگاه بسیج محلی.
طرحهای توسعه: آسفالت معابر، طرح بومگردی، ایجاد فضای بازی کودکان (۱۴۰۲–۱۴۰۴)
زیرساخت و خدمات عمومی:
جاده آسفالته دارد و با مرکز شهرستان ارتباط مستقیم دارد.
دبستان فعال و خانه بهداشت دایر است.
مسجد جامع شیخمکان محل برگزاری مراسم مذهبی روستاست.
جاذبهها و گردشگری
قلعه تاریخی شیخمکان
دوره ساسانی، ثبت ملی ۷۹۷۶
موقعیت: بالادست روستا، چشمانداز دشت درهشهر
تنگه شیخمکان
مسیر گردشگری طبیعی با چشمانداز صخرهای
قلعه پوراشرف
دوره قاجار و اوایل پهلوی
موقعیت: در روستای شیخمکان
محوطههای باستانی اطراف ارمو و تپههای کوچک تاریخی
اقامتگاه بومگردی شیخ مکان با سازه سنتی بازسازیشده با معماری لری، ظرفیت ۲۰ نفر
شخصیتهای شاخص
فهرست افراد علمی، فرهنگی، ایثارگران و هنرمندان بومی:
از جمله شخصیت های علمی صاحب نام این روستا آقای دکتر حسن رضا محمدی (فوق تخصص مغز و اعصاب) می باشد.
هنرمندان نامی این روستا:
آقای فیروز تتری (خواننده)
آقای رضا تتری (خواننده)
آقای منوچهر تتری (عکاس)
آقای علی عزیزپور (نقاش)
آقای عباس عزیزپور (عکاس)
آقای جعفر فیلی (شاعر)
آقای مختارفیلی (شاعر)
آقای روح الدین گیلانی (نوازنده)
آقای روح الله گیلانی (عکاس)
آقای شاهدوست محمدنژاد (نقاش)
آقای عبادالله محمدنژاد (نقاش)
آقای افتخار گل محمدی (نقاش)
آقای محمدجواد تتری (طراح)
آقای مهدی صلاحی (نوازنده سرنا)
(در نسخه بعدی با همکاری شورا و دهیاری درج میشود.)
رویدادها و تقویم محلی
جشن نوروز، آیین چاینذری محرم، نذر امامزاده باباخان.
برنامههای فرهنگی اداره میراث فرهنگی و گردشگری در ایام تابستان.