پل گاومیشان دره شهر ایلام


پل گاومیشان دره شهر در شرق شهرستان دره شهر (سیمره) به سمت پل‌دختر یعنی به فاصله حدود ۳۰ کیلومتری جنوب غربی پل‌دختر، کمی پایین‌تر از تلاقی رودهای کشکان و سیمره، پل گاومیشان بر روی رودخانه سیمره واقع‌شده است.

 پل گاومیشان و موقعیت جغرافیایی آن- دید از جنوب شرق
 پل گاومیشان و موقعیت جغرافیایی آن- دید از جنوب شرق

علت نام‌گذاری گاومیشان دره شهر

وجه‌تسمیه این پل از «گاما» یا «گاماس‌آب» که نام سرچشمه اصلی رود کرخه (سمیره) و از دو کلمه گا «گاو» و ماس «ماهی» ترکیب‌شده است. گاومیش یا گاومیشو نام‌های دیگر این پل هستند که بعضی بر این باورند که گاومیشی نر در زمان‌های قدیم جفت خود را گم می‌کند و در پی یافتن آب تمامی دره‌ها و غارها را درهم می‌نوردد و سرانجام آن را در غاری در این محدوده می‌یابد. ازآن‌پس این منطقه را گاومیشو نامیده‌اند.

نمایی از پل گاومیشان دره‌شهر
نمایی از پل گاومیشان دره‌شهر

معماری پل گاومیشان دره شهر

پل گاومیشان در حدود ۱۷۸ متر طول و عرض نزدیک به ۸ متر و برخی از چشمه‌های آن نسبتاً سالم برجای‌مانده است. مسطح بودن سطح پل علاوه بر سهولت رفت‌وآمد، امکان عبور ارابه‌ها را نیز داشته است. پهنای پا طاق‌ها با حدفاصل چشمه‌های سالم فعلی از نمای مقابل بین ۵/۲ متر تا ۷۰/۲۵ متر متغیر است. عرض دهانه چشمه‌های پل که اصلی‌ترین آن بر روی مجرای آب قرار داشته و در حال حاضر طاق رفیع آن فروریخته است، بین ۳۰/۱ متر تا ۸۰/۳۳ متر در نوسان است. دستیابی بر رموز و فنون طراحی و قالب‌گیری و اجرای این چشمه‌طاق که اصلی‌ترین چشمه این پل با عرض حدود ۷۰/۳۳ متر است با توجه به‌تناسب ابزار و امکانات بشر درگذشته، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ارتفاع دیگر چشمه‌های پل که نسبتاً سالم می‌باشند، از سطح زمین تا تیزه قوس بین ۱۵/۱۱ متر تا ۲۰/۱۱ متر است. پایه و تکیه‌گاه‌های اصلی پل، مدور و قطور هستند.

مصالح بکار رفته در ساخت پل گاومیشان دره شهر

 مصالح آن شامل سنگ‌های مکعبی بزرگ و تراشیده به ابعاد تقریباً مساوی به‌صورت رگ چین به روی‌هم چیده شده‌اند و پایه‌های اصلی پل را به وجود آورده‌اند. داخل این پایه‌ها با قلوه‌سنگ و ساروج پرشده است. مصالح اصلی پل سنگ و ساروج است و در سقف طاق‌ها از آجر استفاده‌شده که مربوط به دوره اسلامی است. موج‌شکن‌های پل گاومیشان به‌صورت بیضی همانند پل‌های زال و کشکان به فرم بیضی است. به نظر می‌رسد شیوه پل‌سازی به فرم بیضی از اواخر دوره ساسانیان آغازشده و تا قرن پنجم هجری به حیات خویش ادامه داده است.

مصالح بکار رفته در ساخت پل گاومیشان
مصالح بکار رفته در ساخت پل گاومیشان

در این پل سنگ‌های پاک‌تراش به‌صورت نر و ماده به هم متصل شده‌اند. سنگ‌های نما درزگیری شده و تقریباً به شکل دندان تراشیده شده‌اند. با این عمل، یعنی تراشیدن قسمت‌های داخلی سنگ‌ها و تبدیل آن‌ها به شکل مخروطی، ملاط در پشت آن‌ها ریخته و این عمل باعث استحکام بیشتر سنگ‌های نما می‌شد.

 نکته مهم در ارتباط با نوع سنگ‌های بکار رفته در ساخت پل گاومیشان، استفاده از سنگ‌های قلوه است. در این شیوه، اصل ملاط است و سنگ‌های قلوه در ملاط غرق می‌شوند و همین امر باعث استحکام بنا می‌گردید. طاق‌های جناقی، دالان‌ها و راهروها همگی از آجرهایی به ابعاد ۲۵×۲۰ سانتیمتر ساخته‌شده‌اند و نمای داخلی پل به‌وسیله ملاط گچ مزین شده است. این پل دارای طاق‌ها و طاقچه‌های مسدود و باز و اتاق‌هایی به ابعاد تقریبی ۲×۷۰/۵ متر است که به‌وسیله راهروهایی به ابعاد تقریبی ۶۰/۱×۸۰/۱ متر به هم متصل شده‌اند. با احتمال بسیار با توجه به راهروهای داخلی، اتاق‌ها، پل گاومیشان نقش یک کاروانسرای بین‌راهی را داشته و در مواقع ضروری از آن به‌عنوان محل استراحت استفاده کرده‌اند.

موقعیت مهم پل گاومیشان دره شهر

پل گاومیشان با توجه به موقعیت مهم ارتباطی آن در روزگاران پس از برانداختن حاکمیت ساسانیان در این منطقه همچنان مورداستفاده قرارگرفته و درنتیجه مرمت‌ها و تغییراتی در نمای آن ازجمله طاق‌های جناغی با مصالح آجری صورت گرفت به این صورت که بقایای اولیه پل مربوط به دوران ساسانی ولی قوس‌های جناقی آجری و سایر قسمت تعمیرات سنگی که نمای فعلی پل را در برمی‌گیرد، نشانگر مرمت این پل در دوره‌های بعدی و به‌خصوص اتابکان لر کوچک است.

قدمت پل گاومیشان دره شهر

سنگ‌نوشته‌ای شکسته شده در سمت خاوری این پل درگذشته دیده‌شده که با توجه به برخی کلمات برجای‌مانده آن را یادگاری از بدربن حسنویه (۴۰۵ هجری قمری) دانسته است. همچنین در حدود یک‌صد و شش صدسال پیش، مرمت‌هایی توسط والی پشت کوه بر آن صورت گرفته است (شریفی‌نیا و شاکرمی،۱۳۹۶: ۱۱۸-۱۲۴).




دیدگاه خود را بیان کنید