چهارطاقی دره شهر ایلام یادگاری از دوره ساسانی


چهارطاقی سرخ‌آباد به فاصله حدود ۸۰۰ متری شرق دره شهر و در دامنه ارتفاعات شرقی شهر و مشرف بر جاده دره شهر به آبدانان قرار دارد. به علت قرارگیری این بنا در قسمت جنوب روستای سرخ‌آباد و قرارگیری آن بر روی تپه‌هایی که رنگ متمایل به سرخ دارند، در میان اهالی محل به چهارطاقی سرخ‌آباد، چهاردر سرخ‌آباد و آتشکده تنوره سرخ معروف است.

موقعیت جغرافیایی چهارطاقی سرخ‌آباد نسبت به شهر تاریخی سیمره
موقعیت جغرافیایی چهارطاقی سرخ‌آباد نسبت به شهر تاریخی سیمره
نمای فعلی از چهارطاقی سرخ‌آباد دره شهر
نمای فعلی از چهارطاقی سرخ‌آباد دره شهر

مصالح به‌کاررفته در چهارطاقی دره شهر

مصالح ساختمانی چهارطاقی دره شهر، از قلوه‌سنگ‌های نتراشیده و لاشه‌سنگ به اندازه‌های مختلف و با ملات گچ نیم کوب است. مصالح ساخت این بنا به‌صورت بوم آورد و از محیط اطراف خود تهیه‌شده است. چراکه کوهستانی بودن منطقه و تپه‌ماهورهای اطراف بنا که ساختار اصلی آن‌ها گچی است، لاشه‌سنگ و سنگ‌های آن و گچ موردنیاز جهت ساخت‌وساز را فراهم می‌آوردند.

مشخصات معماری چهارطاقی دره شهر

این بنا دارای پلانی تقریباً مربع شکل به ابعاد تقریبی ۵ × ۵ متر است، در چهار جهت اصلی بنا، چهار درگاه با چهارطاق هلالی که هر یک دارای عرض تقریبی ۲۰/۱ – ۳۰/۱ متر و ارتفاع تقریبی ۶۵/۱ متر هستند، ساخته‌شده و عرض دیوار اصلی بنا ۷۵ سانتیمتر و ارتفاع دیوارهای آن حدوداً ۴۵/۲ متر است. علاوه بر این نمای خارجی و در زوایای هر یک از جرزها (چهارگوشه بنا)، به‌وسیله طاق‌نماهایی تزئین یافته است که به نظر می‌رسد الحاقات بعدی بنا باشد. به نظر می‌رسد گنبد بنا به‌صورت دوپوسته ساخته‌شده باشد. بدین‌صورت که پوشش زیرین به‌صورت عرقچین و پوشش رویی به‌صورت پیازی شکل و دارای ارتفاع ۷۵/۲ متر است. با توجه به بررسی انجام‌شده در محوطه چهارطاقی، آثاری از پی دیوارهایی با مصالح قلوه‌سنگ و گچ، مشاهده می‌شود. در قسمت جنوبی چهارطاقی، آثار پلکانی به طول ۱۰ متر و عرض ۱ متر با شیبی ملایم موجود است که به محوطه چهارطاقی منتهی می‌شود. در شمال غرب و شرق بنا نیز آثاری از پی دیوارهایی از اماکن تخریب‌شده، دیده می‌شود.

تصویر چهارطاقی سرخ‌آباد دره شهر
تصویر چهارطاقی سرخ‌آباد دره شهر

فضای درونی چهارطاقی سرخ‌آباد به‌صورت مربع و با ابعاد ۱۵/۳ × ۱۵/۳ متر ساخته‌شده است. در زوایای آن سکنج‌هایی تعبیه‌شده است و به‌صورت فیل پوش‌هایی جهت برپایی بنای گنبد، علاوه بر جنبه تزئینی آن مورداستفاده قرار می‌گرفته است. تمام نمای داخل بنا به‌وسیله گچ همانند نمای بیرون تزئین شده است و تنها نکته قابل‌توجه در نمای داخلی این بنا وجود سکنج‌هایی است که به‌نوعی می‌توان آن‌ها را طاق‌نما در نظر گرفت. علاوه بر آن طاقچه‌ای کوچک در ضلع غربی بنا، در کنار درگاه ورودی آن ساخته‌شده است.

نمای داخلی چهارطاقی سرخ‌آباد دره شهر
نمای داخلی چهارطاقی سرخ‌آباد

آثار یافت شده از چهارطاقی

درنتیجه فعالیت‌های باستان‌شناسی (بررسی و شناسایی)، گونه‌های مختلفی از سفال‌های دوره ساسانی (قهوه‌ای‌رنگ با نقوش فشرده شبه فلسی و نوار کنده موج‌دار در زیر لبه و یا روی لبه) و سفال‌های قرون نخستین اسلامی (نخودی ساده با لعاب یکرنگ تجزیه‌شده و یا دارای نقش‌های استامپی افزوده‌شده) در اطراف چهارطاقی سرخ‌آباد به دست آمد.

مقایسه چهارطاقی دره شهر با دیگر چهارطاقی‌ها

بامطالعه تطبیقی و ریخت‌شناسی چهارطاقی سرخ‌آباد با دیگر چهارطاقی‌های موجود در استان ایلام و دیگر مناطق ایران، به نظر می‌رسد چهارطاقی سرخ‌آباد به علت قرارگیری در کنار شهر تاریخی سیمره و به‌کارگیری مصالح و فنون ساختی همانند مصالح و فنون ساخت معماری بناهای شهر تاریخی سیمره، متعلق به دوران ساسانی است. به‌کارگیری برخی تزئینات معماری همچون طاق‌نماهای محرابی شکل زوایای این چهارطاقی، به گمان افزوده‌هایی است که پس از تسلط اعراب بر این سرزمین و درنتیجه تغییراتی که بر اساس ایدئولوژی اسلامی بر ساختار معماری این چهارطاقی عارض شده است. چراکه بسیاری از آتشکده‌های ساسانی پس از ورود اسلام، همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دادند و بسیاری از دانشمندان ازجمله گوستاولوبون، جرجی زیدان و دیگران به این تسامح معتقدند درنهایت به نظر می‌رسد با توجه به شواهدی از آثار معماری در اطراف این چهارطاقی که دارای مصالح و شیوه ساخت مشابهی با بنای چهارطاقی است (قلوه‌سنگ و ملاط گچ)، تاریخ‌گذاری این بنا و تعیین نوع کاربری آن، نیازمند انجام کاوش علمی و هدفمند است (شریفی‌نیا و شاکرمی،۱۳۹۶: ۱۰۵-۱۱۰).



دیدگاه خود را بیان کنید